Puanlar
6
Member
Active member
19 Puanlar
54
0
0
7 günlük aktivite
Sat
Sun
Mon
Tue
Wed
Thu
Fri
Tutulmalar, Güneş, Dünya ve Ay’ın konumları uygun biçimde hizalandığında ortaya çıkan gölge olaylarıdır. Ay’ın her ay yeniay ve dolunay evrelerinden geçmesine rağmen her ay tutulma yaşanmaması, yalnızca evre bilgisinin yeterli olmadığını gösterir. Üç boyutlu yörünge düzenini ve gözlemcinin konumunu birlikte düşünmek gerekir. Bu yazı, Güneş ile Ay tutulmalarını karşılaştırırken gözlem güvenliği açısından aralarındaki önemli farkı da ele alıyor.
Ay tutulması sırasında kızılımsı görünen Ay’ın NASA Scientific Visualization Studio görseli. Kaynak: NASA, Types of Solar Eclipses sayfasındaki Ay tutulması bölümü.[2]
1. Neden her yeniayda Güneş tutulmaz?
NASA’nın Ay açıklamasına göre Ay’ın yörünge düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Bu nedenle Ay, Dünya ile Güneş arasından geçerken çoğunlukla görünen Güneş diskinin biraz üstünden veya altından geçer. Benzer biçimde her dolunayda Dünya’nın gölgesine girmez.[1]
Evre ile tutulma arasındaki ayrım burada ortaya çıkar. Evre, Ay’ın aydınlık bölümünü hangi açıdan gördüğümüzle ilgilidir. Tutulma ise gölgeye girme veya ışık kaynağının önünün kapanmasıdır. Bir çizimde bütün yörüngeleri aynı kâğıt düzleminde göstermek, her ay tutulma olması gerektiği izlenimini yaratabilir. Eğikliği gösteren üç boyutlu bir model, bu yanılgıyı düzeltmeye yardımcı olur.
2. Güneş tutulmasının türleri
Güneş tutulmasında Ay, Dünya’daki belirli yerlerden bakıldığında Güneş’in önünden geçer. Tam tutulmada parlak disk bütünüyle örtülür. Halkalı tutulmada Ay’ın görünen çapı yeterince büyük değildir; çevresinde parlak bir halka kalır. Parçalı tutulmada ise diskin yalnızca bir bölümü örtülür. Dünya yüzeyinin eğriliği nedeniyle bazı olaylar, gözlem yerine göre tam veya halkalı görülebilir; bunlara hibrit tutulma denir.[2]
Burada fiziksel çap ile görünen çap farklıdır. Ay’ın büyüklüğü değişmese bile uzaklık değiştikçe gökyüzünde kapladığı açı değişebilir. Bu nedenle bir tutulma türünü yalnızca “Ay Güneş’in önüne geçti” cümlesiyle belirleyemeyiz. Gözlemcinin bulunduğu yer ve gölgenin Dünya yüzeyiyle kesişmesi de sonucu belirler.
Aynı olayın bir şehirde tam, başka bir yerde parçalı görülmesi çelişki değildir. “Bu tutulma ülkemizden görülüyor mu?” sorusunun yanında “Hangi bölgeden, hangi evrede ve hangi saatlerde?” soruları da bulunmalıdır. Genel bir dünya haritası, yerel görünürlük ayrıntısının yerini her zaman tutmaz.
3. Ay tutulmasında neden kırmızı tonlar görülür?
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasındadır ve gölgesi Ay’a düşer. Tam Ay tutulmasında uydu gölgenin koyu iç bölümüne girer. Dünya atmosferinden geçen ışığın bir bölümü yine Ay’a ulaşabilir; kısa dalga boylu ışık daha kolay saçıldığı için Ay yüzeyi turuncu veya kızıl tonlara bürünebilir. Parçalı tutulmada yalnızca bir bölüm koyu gölgeye girer; yarı gölgeli tutulmada ise kararma daha hafif olabilir.[1]
Bu renk, Ay yüzeyinde yeni bir madde oluştuğu anlamına gelmez. Aydınlatan ışığın Dünya atmosferinden geçerken değişmesiyle ilgilidir. Fotoğraflarda görülen tonları karşılaştırırken pozlama ve renk işleme de dikkate alınmalıdır. Görselin dramatik olması, tek başına olayın daha güçlü veya farklı bir fiziksel süreç olduğu sonucunu vermez.
4. Güneş gözlemi için normal güneş gözlüğü yeterli değildir
NASA, parçalı ve halkalı tutulmalarda Güneş’e uygun koruma olmadan doğrudan bakılmaması gerektiğini belirtir. Normal güneş gözlükleri, ne kadar koyu olurlarsa olsunlar bu amaç için güvenli değildir. Doğrudan gözlemde güvenli Güneş izleyicileri veya uygun tutulma gözlükleri gerekir; NASA bunların ISO 12312-2 standardına uygun olması gerektiğini açıklar.[3]
Tutulma gözlüğü takmak, filtresiz bir dürbün veya teleskopla Güneş’e bakmayı güvenli hale getirmez. Optik araçlarda, bu amaç için tasarlanmış filtrelerin Güneş’e bakan ön tarafa takılması gerekir. NASA, kamera, dürbün veya teleskopla kullanılacak filtreler konusunda uzman desteği alınmasını önerir.[3]
Doğrudan bakmadan gözlem yapmak için iğne deliği izdüşümü kullanılabilir: Güneş arkadayken oluşan görüntü bir yüzeye düşürülür ve yüzeydeki şekil izlenir. Delikten Güneş’e bakılmaz. Tam tutulmanın kısa tamlık evresi dışında koruma sürdürülmelidir; parlak diskin en küçük bölümü yeniden belirdiğinde gözlem koruması yeniden gerekir.[3]
5. Bir gözlem kaydında neler bulunmalı?
Tutulma fotoğrafının veya notunun yanına gözlem yeri, tarih, saat ve saat dilimi yazmak yararlıdır. Gözlenen türün tam mı, halkalı mı yoksa parçalı mı olduğu açıkça belirtilmelidir. Fotoğraf birleştirilmişse bunun da söylenmesi, tek kareyle zaman içindeki değişimin karıştırılmasını önler.
Bu bilgiler yalnızca düzenli arşiv tutmak için değildir. Aynı olayın farklı yerlerden kaydedilmiş görüntülerini karşılaştırmayı ve neyin değiştiğini anlamayı sağlar. Tutulmayı etkileyici yapan görüntü kadar, bu görüntüyü oluşturan gölge geometrisinin hesaplanabilir ve sınanabilir olmasıdır.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
Ay tutulması sırasında kızılımsı görünen Ay’ın NASA Scientific Visualization Studio görseli. Kaynak: NASA, Types of Solar Eclipses sayfasındaki Ay tutulması bölümü.[2]
1. Neden her yeniayda Güneş tutulmaz?
NASA’nın Ay açıklamasına göre Ay’ın yörünge düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğiktir. Bu nedenle Ay, Dünya ile Güneş arasından geçerken çoğunlukla görünen Güneş diskinin biraz üstünden veya altından geçer. Benzer biçimde her dolunayda Dünya’nın gölgesine girmez.[1]
Evre ile tutulma arasındaki ayrım burada ortaya çıkar. Evre, Ay’ın aydınlık bölümünü hangi açıdan gördüğümüzle ilgilidir. Tutulma ise gölgeye girme veya ışık kaynağının önünün kapanmasıdır. Bir çizimde bütün yörüngeleri aynı kâğıt düzleminde göstermek, her ay tutulma olması gerektiği izlenimini yaratabilir. Eğikliği gösteren üç boyutlu bir model, bu yanılgıyı düzeltmeye yardımcı olur.
2. Güneş tutulmasının türleri
Güneş tutulmasında Ay, Dünya’daki belirli yerlerden bakıldığında Güneş’in önünden geçer. Tam tutulmada parlak disk bütünüyle örtülür. Halkalı tutulmada Ay’ın görünen çapı yeterince büyük değildir; çevresinde parlak bir halka kalır. Parçalı tutulmada ise diskin yalnızca bir bölümü örtülür. Dünya yüzeyinin eğriliği nedeniyle bazı olaylar, gözlem yerine göre tam veya halkalı görülebilir; bunlara hibrit tutulma denir.[2]
Burada fiziksel çap ile görünen çap farklıdır. Ay’ın büyüklüğü değişmese bile uzaklık değiştikçe gökyüzünde kapladığı açı değişebilir. Bu nedenle bir tutulma türünü yalnızca “Ay Güneş’in önüne geçti” cümlesiyle belirleyemeyiz. Gözlemcinin bulunduğu yer ve gölgenin Dünya yüzeyiyle kesişmesi de sonucu belirler.
Aynı olayın bir şehirde tam, başka bir yerde parçalı görülmesi çelişki değildir. “Bu tutulma ülkemizden görülüyor mu?” sorusunun yanında “Hangi bölgeden, hangi evrede ve hangi saatlerde?” soruları da bulunmalıdır. Genel bir dünya haritası, yerel görünürlük ayrıntısının yerini her zaman tutmaz.
3. Ay tutulmasında neden kırmızı tonlar görülür?
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasındadır ve gölgesi Ay’a düşer. Tam Ay tutulmasında uydu gölgenin koyu iç bölümüne girer. Dünya atmosferinden geçen ışığın bir bölümü yine Ay’a ulaşabilir; kısa dalga boylu ışık daha kolay saçıldığı için Ay yüzeyi turuncu veya kızıl tonlara bürünebilir. Parçalı tutulmada yalnızca bir bölüm koyu gölgeye girer; yarı gölgeli tutulmada ise kararma daha hafif olabilir.[1]
Bu renk, Ay yüzeyinde yeni bir madde oluştuğu anlamına gelmez. Aydınlatan ışığın Dünya atmosferinden geçerken değişmesiyle ilgilidir. Fotoğraflarda görülen tonları karşılaştırırken pozlama ve renk işleme de dikkate alınmalıdır. Görselin dramatik olması, tek başına olayın daha güçlü veya farklı bir fiziksel süreç olduğu sonucunu vermez.
4. Güneş gözlemi için normal güneş gözlüğü yeterli değildir
NASA, parçalı ve halkalı tutulmalarda Güneş’e uygun koruma olmadan doğrudan bakılmaması gerektiğini belirtir. Normal güneş gözlükleri, ne kadar koyu olurlarsa olsunlar bu amaç için güvenli değildir. Doğrudan gözlemde güvenli Güneş izleyicileri veya uygun tutulma gözlükleri gerekir; NASA bunların ISO 12312-2 standardına uygun olması gerektiğini açıklar.[3]
Tutulma gözlüğü takmak, filtresiz bir dürbün veya teleskopla Güneş’e bakmayı güvenli hale getirmez. Optik araçlarda, bu amaç için tasarlanmış filtrelerin Güneş’e bakan ön tarafa takılması gerekir. NASA, kamera, dürbün veya teleskopla kullanılacak filtreler konusunda uzman desteği alınmasını önerir.[3]
Doğrudan bakmadan gözlem yapmak için iğne deliği izdüşümü kullanılabilir: Güneş arkadayken oluşan görüntü bir yüzeye düşürülür ve yüzeydeki şekil izlenir. Delikten Güneş’e bakılmaz. Tam tutulmanın kısa tamlık evresi dışında koruma sürdürülmelidir; parlak diskin en küçük bölümü yeniden belirdiğinde gözlem koruması yeniden gerekir.[3]
5. Bir gözlem kaydında neler bulunmalı?
Tutulma fotoğrafının veya notunun yanına gözlem yeri, tarih, saat ve saat dilimi yazmak yararlıdır. Gözlenen türün tam mı, halkalı mı yoksa parçalı mı olduğu açıkça belirtilmelidir. Fotoğraf birleştirilmişse bunun da söylenmesi, tek kareyle zaman içindeki değişimin karıştırılmasını önler.
Bu bilgiler yalnızca düzenli arşiv tutmak için değildir. Aynı olayın farklı yerlerden kaydedilmiş görüntülerini karşılaştırmayı ve neyin değiştiğini anlamayı sağlar. Tutulmayı etkileyici yapan görüntü kadar, bu görüntüyü oluşturan gölge geometrisinin hesaplanabilir ve sınanabilir olmasıdır.
Kaynaklar
[1]
[2]
[3]
